1. Poniższe uwagi zostały sformułowane w oparciu o doświadczenia już działających w Polsce instytucji akredytacyjnych o charakterze samorządowym (Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (UKA), Komisja Akredytacyjna funkcjonująca w ramach struktur Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej "Forum" (KA SEM "Forum"), a także w oparciu o analizę rozwiązań zagranicznych.

2. W sferze rozwiązań organizacyjnych możliwe są dwa zasadnicze warianty:

A/ wariant, dla którego wzorem może być UKA
B/ wariant, dla którego wzorem może być KA SEM "Forum"

Ad. A/ Wariant UKA sprowadza się do powoływania Komisji Akredytacyjnej przez ściśle określone grono szkół sygnatariuszy stosownego porozumienia (Porozumienie Uniwersytetów Polskich na rzecz Jakości Kształcenia), przy czym, w zasadzie, nie ma kwestii wyboru członków Komisji Akredytacyjnej, bowiem tworzą ją przedstawiciele poszczególnych uczelni (w praktyce są nimi oddelegowani do tego prorektorzy). Również przewodniczącego UKA mianuje zgromadzenie Rektorów uniwersytetów, przy czym nie musi on aktualnie pełnić jakiejś określonej funkcji we władzach którejś z uczelni. Cechą przyjętego w ramach UKA rozwiązania jest znaczny automatyzm, co eliminuje problemy kształtowania składu Komisji drogą różnych procedur negocjacyjno - wyborczych. W wariancie przyjętym przez UKA istotną rolę odgrywają także zespoły eksperckie powoływane dla opracowywania standardów dla poszczególnych kierunków studiów, zespoły oceniające, a także stale działające biuro. Przy tym, to szkoły zainteresowane akredytacją określonego kierunku studiów proponują kandydatów do grona ekspertów i do zespołu oceniającego. Należy także podkreślić, że choć to UKA prowadzi całe postępowanie akredytacyjne, ostatecznie akredytacji udziela Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich.

Ad. B/ W wariancie SEM "Forum" Komisja Akredytacyjna jest powoływana spośród osób proponowanych przez instytucje wchodzące w skład Porozumienia Szkół Biznesu na rzecz Jakości Kształcenia. Porozumienie obejmuje instytucje, które pierwotnie do niego przystąpiły, a zarazem doprowadziły do podjęcia działalności akredytacyjnej oraz instytucje, które uzyskały prawo do przystąpienia do Porozumienia w wyniku uzyskania akredytacji. Członkowie Komisji Akredytacyjnej nie muszą być jednak, i w praktyce w znacznej mierze nie są, osobami pełniącymi jakiekolwiek konkretne funkcje ani w szkołach proponujących kandydatów do Komisji, ani w żadnej innej instytucji. Nie muszą oni nawet być członkami SEM "Forum". Generalnie, muszą to być osoby "zaufania publicznego". Wariant SEM "Forum" oznacza więc potrzebę dochodzenia drogą mniej lub bardziej złożonych negocjacji - do uzgodnienia składu Komisji (ograniczona liczba członków Komisji powoduje, że nie każda szkoła ma zagwarantowane miejsce dla swego przedstawiciela), ale zaletą tego rozwiązania jest możliwość uzyskania bardziej eksperckiego składu Komisji. W wariancie SEM "Forum", oprócz Komisji, działają zespoły oceniające powoływane przez Komisję, albo spośród członków samej Komisji, albo spośród szerszego grona osób zaproponowanych przez instytucje objęte systemem akredytacji. W przypadku SEM "Forum" ostateczną decyzję o udzieleniu akredytacji podejmuje Komisja Akredytacyjna, a Porozumienie Szkół pełni rolę instytucji odwoławczej.

3. Tak więc przystępując do uruchamiania nowej inicjatywy akredytacyjnej trzeba zdecydować czy:

• skład Komisji ma wynikać automatycznie z określonych rozwiązań instytucjonalnych (np. prorektorzy ds. dydaktyki z uczelni tę inicjatywę promujących), czy ma być niezależny od aktualnie pełnionych funkcji w uczelniach inicjatywę promujących,
• w skład Komisji mają wchodzić wyłącznie osoby zatrudnione w szkołach - inicjatorach, czy osoby przez te szkoły wskazane, które nie muszą być z nimi związane (np. umową o pracę),
• skład Komisji ma być ustalany w gronie szkół inicjujących, czy w jakimś stopniu ma być konsultowany z innymi instytucjami, bądź nawet wynikać, w pewnym stopniu, z ich propozycji,
• Komisja ma liczyć tylu członków, ile jest instytucji tworzących Fundację, czy więcej?

4. Tworząc Komisję Akredytacyjną trzeba także:

• rozstrzygnąć, spośród jakiego grona i jak liczne miałyby być powoływane zespoły oceniające (ściśle określone grono, np. sami członkowie Komisji lub członkowie Komisji i inne, ale ściśle określone, czy doraźnie tworzone zespoły powoływane przez Komisję), a także, czy szkoły ubiegające się o akredytację mogłyby wskazywać kandydatów do zespołu oceniającego, tak jak to ma miejsce w UKA, czy też nie (tak jest w przypadku SEM "Forum"),
• opracować procedury działania Komisji, np. w zakresie jej autonomii co do podejmowania decyzji o akceptowaniu kandydatur do akredytacji (czy Komisja może odmówić rozpoczęcia procedury akredytacyjnej?) oraz procedury odwoławcze od decyzji Komisji Akredytacyjnej,
• ustalić relacje pomiędzy Komisją Akredytacyjną a Radą Fundacji (np. czy osoby wchodzące w skład Rady Fundacji mogą być także członkami Komisji lub zespołów oceniających?),
• ustalić czy uzyskanie akredytacji przez szkołę nie będącą w fazie początkowej członkiem Fundacji będzie wiązało się z jakimiś konsekwencjami instytucjonalnymi (np. uzyskanie prawa do miejsca w Komisji Akredytacyjnej lub przynajmniej prawa do proponowania członków Komisji ).

5. Tak więc trzeba opracować dokładny regulamin działania Komisji Akredytacyjnej i zespołów oceniających. Możliwy jest przy tym następujący schemat:

• Rada Fundacji jako ciało powołujące Komisję Akredytacyjną, a zarazem jako instytucja odwoławcza od jej decyzji,
• Komisja Akredytacyjna jako instytucja podejmująca decyzje o uruchomieniu procedury akredytacyjnej, powoływaniu zespołów oceniających, opracowywaniu standardów akredytacyjnych i proponowaniu w nich zmian, o przyznaniu lub nie akredytacji (rozstrzygnąć trzeba od razu, czy przewodniczącego Komisji mianuje Rada Fundacji (rozwiązanie na wzór UKA), czy jest on wybierany przez samą Komisję spośród jej członków (wariant SEM "Forum"),
• zespoły oceniające szkoły i przygotowujące raporty dla Komisji, powoływane spośród członków Komisji lub innych wybranych przez Komisję ekspertów,
• stały sekretariat (biuro) zajmujący się bieżącą obsługą i organizacją działalności akredytacyjnej,
• doraźne zespoły ekspertów do opracowywania standardów akredytacyjnych dla poszczególnych kierunków studiów w przypadku wyboru wariantu akredytacji opartej na strukturze kierunkowej (w skład tych zespołów powinni wchodzić członkowie Komisji Akredytacyjnej oraz zapraszani niezależni eksperci).

6. Jednakże punktem wyjścia do każdej decyzji w sferze rozwiązań organizacyjnych powinna być próba odpowiedzi na kilka poniżej sformułowanych pytań dotyczących:

• celów danej inicjatywy akredytacyjnej (1. promowanie już obowiązujących w niektórych instytucjach rozwiązań jako wzorców godnych naśladowania, co wiąże się z interpretacją jakości bardziej w kategoriach stanu, którego osiągnięcie oznacza zarazem spełnienie przez daną instytucję wymogów przyjęcia do "klubu jakości", 2. czy też przede wszystkim promowanie samej idei wdrażania i stosowania systemów zapewniania jakości w oparciu o wspólnie wypracowane standardy, co wiąże się raczej z interpretacją jakości w kategoriach stałego procesu doskonalenia, w którym żadna instytucja a priori nie może być postrzegana jako ta, która już zrealizowała wszystkie czy większość zadań i może być bezdyskusyjnym wzorem do naśladowania przez innych),
• adresatów danej inicjatywy akredytacyjnej,
• zakładanego stopnia powszechności (bardzo wysokie bariery wejścia i zarazem niezwykle elitarny charakter, czy raczej akredytacja jako coś dostępnego, co prawda nie dla każdego, ale nie wyłącznie dla bardzo wąskiego grona instytucji),
• zakładanego stopnia autonomii i relacji danej inicjatywy akredytacyjnej w stosunku do rozwiązań już funkcjonujących (np. współpraca na etapie oceny danej instytucji, ale następnie niezależne przyznawanie akredytacji; całkowicie odrębne przeprowadzanie procedury akredytacyjnej i również niezależne przyznawanie akredytacji, ale dającej prawo do uproszczonej procedury uzyskania innej akredytacji, całkowita niezależność, odrębność od innych inicjatyw),
• stopnia identyfikacji z określoną grupą instytucji akademickich (Komisja Akredytacyjna dla państwowych uczelni ekonomicznych z możliwością udzielania akredytacji innym instytucjom, czy Komisja Akredytacyjna powołana z inicjatywy państwowych uczelni ekonomicznych, ale już w swych rozwiązaniach organizacyjnych akcentująca ponadgrupowy charakter.

Należy przy tym zaznaczyć, że wśród funkcjonujących w różnych krajach stowarzyszeń akredytacyjnych można znaleźć przykłady świadczące o tym, że na sformułowane powyżej pytania nie ma tylko jednej właściwej odpowiedzi. I tak np. francuskie stowarzyszenie CHAPITRE jest znacznie bliższe idei daleko posuniętej elitarności i promowania konkretnych rozwiązań (akredytacja CHAPITRE jest niezbędna do ubiegania się o prawo używania prestiżowego określenia Grande Ecole) niż np. najstarsze stowarzyszenie akredytacyjne American Assembly of Collegiate Schools of Business (AACSB), które ma znacznie bardziej otwarty charakter.

Udzielenie odpowiedzi na pytania sformułowane powyżej pozwoli na podjęcie decyzji o konkretnych rozwiązaniach organizacyjnych dla tej nowej inicjatywy akredytacyjnej. Wystarczy sięgnąć albo po przedstawione wcześniej rozwiązania typowe dla Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej albo po te, które są wykorzystywane przez Komisję Akredytacyjną SEM "Forum", zwłaszcza, że poza procedurą powoływania składu Komisji Akredytacyjnej, oba stowarzyszenia akredytacyjne w sferze organizacyjnej opierają się na bardzo podobnych zasadach.

Marek Ratajczak
Akademia Ekonomiczna w Poznaniu